E-books en e-readers

E-books zijn bezig aan een opmars. De introductie van e-books in de bibliotheek schept kansen voor bibliotheken, zoals verbreding van het aanbod.

Definitie e-book
Een e-book (of e-boek) is een boek dat in digitale vorm gelezen kan worden. 
Het lezen kan via verschillende apparaten, zoals een e-reader, een tablet (bijv. de iPad), mobiele telefoon (vooral smartphone) en een computer. De gebruikelijke methode is dat het e-book op een computer wordt gedownload en van daaruit weer naar een e-reader of tablet wordt gekopieerd. Daarnaast kunnen sommige e-books via de eigen computer thuis of elders worden gelezen; dan vaak via een webbrowser (soms via streaming). 

E-books via de bibliotheek
Bibliotheekleden kunnen vanaf 21 januari 2014 een breed pakket e-books lenen bij de bibliotheek. Zie voor e-books in de bibliotheek het artikel collectie e-books.

Bescherming
Uitgevers (en auteurs) hebben er belang bij dat de klant een e-book niet kan doorgegeven aan een derde. Om dit doorgeven te voorkomen zijn verschillende systemen ontwikkeld. De kopieerbeveiliging drm (van Adobe) is gebruikersonvriendelijk en beperkt het gebruik tot het apparaat waarop het boek geladen wordt.
Inmiddels is er een watermerk ontwikkeld dat het mogelijk maakt om een boek op verschillende apparaten te gebruiken. Het watermerk gaat mee als het boek gekopieerd wordt op een andere drager. Mocht het boek op internet verschijnen, dan is de koper dankzij het watermerk te achterhalen (Bron: Consumentengids juni 2013). Begin januari 2014 was 80 procent van de beschikbare e-book titels voorzien van het watermerk.

Off/on line lezen
De meeste e-books moeten eerst gedownload worden, voordat zij op een e-reader of een tablet zoals de I-pad gelezen kunnen worden. Sommige e-books echter kunnen ook via internet gelezen worden op bijv. een computer of een smart phone. Nieuwe technieken maken het mogelijk dat e-books via internet worden gelezen, en net als op een e-reader automatisch de laatst gelezen pagina vinden. Sommige e-books kunnen ook gelezen worden via streaming.

Onderzoeken
Vanaf 2010  doet de Stichting Marktonderzoek Boekenvak gebruikersonderzoek naar verschillende aspecten van het e-lezen. Uitkomsten van de diverse, elkaar aanvullende onderzoeken zijn hieronder samengevat. De tussen haakjes genoemde data zijn de data waarop de onderscheidende rapporten zijn gepubliceerd.

Leeservaringen
Bijna de helft van de mensen die een of meer e-books heeft gelezen, deed dat minder dan 6 maanden geleden. Veellezers hebben relatief vaak hun eerste e-book al 1 jaar geleden verkregen. Ruim een derde van de e-booklezers leest uitsluitend e-books. Bijna 10% van de e-booklezers leest te minste wekelijks in een e-boek.
Mensen die ‘soms’ e-books lezen, vinden dat papieren boeken hen meer ontspanning en plezier opleveren. Desondanks geeft de helft van deigenen die ‘soms’ e-books lezen  aan dat zij in de toekomst hoofdzakelijk van een apparaat zullen lezen. 50-plussers merken geen verschil in het lezen van papier en elektronische leesapparaten, wanneer het gaat om het effect op de ogen (mei 2012).
Deze uitkomst wordt ondersteund door de resultaten van een Plos-one onderzoekin2013. In dat onderzoek werden de verschillen onderzocht tussen het lezen van een e-book dat werkt met e-ink (de Kindle) en een papieren boek. Er werd geen verschil gevonden tussen de vermoeidheidsverschijnselen die optreden bij het lezen van papier en die als gevolg van het lezen van e-books ( Plos-one december 2013).

Voorkeur voor e-book of boek onder lezers
Ongeveer 65% van de lezers leest alleen papieren boeken. Daarnaast leest 10% alleen of vooral e-books).
Een vijfde van de leners zou (waarschijnlijk) een e-book in de bibliotheek lenen, indien dat beschikbaar zou zijn. Daarentegen zou iets meer dan de helft van de leners dat (waarschijnlijk) niet doen (februari 2013).
In mei 2013 kocht een vijfde van de online boekenkopers een of meer e-books en leende circa 2% van de leners een e-book (mei 2013).


Waarom e-books lezen?
Potentiële e-booklezers gebruiken e-books om verschillende redenen. De belangrijkste reden  om e-books te gaan lezen is men  gemakkelijk meer boeken mee kan nemen als men onderweg is. Bijna een derde van de respondenten verwacht dat van het aantal e-booktitels zal toenemen een overweging om e-books gaan te lezen. Hierna volgen: meer ruimte in huis, minder duur dan papieren boeken, sneller en gemakkelijker boeken kopen, meer mogelijkheden en lezen van een scherm wordt steeds prettiger vergeleken met papier.
Een  groot deel (58%) van de niet-digitale lezers verwacht niet dat zij e-books gaan  lezen. Het betreft vaak ouderen en lager opgeleiden. Een derde van deze groep geeft te kennen nooit boeken te lezen. Er is nog een derde groep die wel e-books gaat lezen als de prijs van een e-reader daalt en/of er meer e-books komen (mei 2012).

Bekendheid met e-book en tablet
In juli 2009 was minder dan een vijfde van de Nederlanders van 13 jaar en ouder bekend met het e-book. Anderzijds kende bijna de helft (46%) van de groep 13 jaar en ouder het fenomeen helemaal niet. Na een
gestage toename tot juli 2011 schoot de  bekendheid van het e-book omhoog in de relatief korte periode tussen juli 2011 en het januari 2012. In januari 2012 was iets meer dan de helft van de Nederlanders van 13 jaar en ouder vrij goed bekend met zowel het e-book als met het tablet. In januari 2012 waren beide typen leesapparaten vooral bekend bij mannen en hoog opgeleiden, en jongeren. E-readers waren relatief goed bekend bij iedereen onder de 50 jaar. Het tablet was juist beter bekend onder jongeren.

Bekendheid met e-book, tablet

Papieren boek of e-book? Mannen die e-books kopen, doen dat vaak ter vervanging van papieren boeken. Daarentegen blijft het merendeel van de vrouwen die boeken kopen naast e-books ook gewone boeken kopen (april 2011).

Advies vragen: bij boekhandel of bibliotheek?
Voor advies en inspiratie op het gebied van e-books gaan lezers vaker naar de boekhandel (fysiek of op internet) dan naar de bibliotheek (respectievelijk 55% tegen 9%). Dit is niet verwonderlijk gezien het relatief grote aantal e-book-titels in de boekhandel in vergelijking tot dat van de bibliotheek. Daar komt nog  bij dat de bibliotheek geen recente titels kan uitlenen (mei 2012).

Aanschaf apparatuur
Bij de aanschaf van een apparaat zijn de volgende elementen van belang: de mogelijkheid om de lettergrootte aan te passen, het apparaat gemakkelijk te kunnen meenemen en het snel om te kunnen schakelen naar andere media. Vrouwen en 50-plussers hebben vaker een voorkeur voor de e-reader als leesapparaat. Lezers onder de 34 jaar lezen e-books vaker op een smartphone.
De keuze voor een type apparaat voor het lezen van e-books is van invloed op andere activiteiten tijdens het lezen. Wie op een laptop of tablet leest, doet er vaak nog iets ernaast, zoals surfen/zoeken van teksten op internet. Mensen die op tablet of laptop lezen zijn sneller afgeleid tijdens het lezen dan wie op een e-reader leest. Een mogelijke verklaring is dat mensen die op een e-reader lezen van apparaat moeten wisselen wanneer zij willen surfen, dit in tegenstelling tot mensen die tablet of laptop gebruiken (mei 2012).

Verwacht gebruik apparatuur
In april 2012 verwachtte bijna de helft van de mensen die zeker/waarschijnlijk/misschien van plan waren een tablet te gaan gebruiken; en 38% van hen de e-reader. Hierna volgen achtereenvolgens de laptop (27%) en de smart phone (14%). Vrouwen warem eerder van plan om e-books te gaan lezen dan mannen. 16% van de Nederlanders las nog geen e-books, maar was wel van plan dat binnen een jaar te gaan doen. Ouderen en lager opgeleiden wisten vaker niet (dan jongeren en hoger opgeleiden) op welke manier zij in de toekomst zouden boeken willen lezen, vergeleken met jongeren en hoger opgeleiden.

verwacht gebruik leesapparatuur e-books

Bezit e-readers, tablets, enz. In april 2010 bezat slechts 3 procent van de Nederlanders een e-reader. In februari 2013 was het persoonlijk bezit aan e-readers meer dan verviervoudigd. De grote winnaar was echter het tablet. In nog geen twee jaar verzevenvoudigde het aantal Nederlanders dat over een tablet beschikt. Een e-book app was in februari 2013 geïnstalleerd bij 26% van de mensen met een smartphone  of mobiele telefoon.
Wereldwijd daalde in 2012 de verkoop van e-readers met 36% (Boekblad 1 januari 2013, p. 9).

Persoonlijk bezit e-reader, tablet

Gebruik apparatuur
In de loop van de tijd nemen het bezit en de diversiteit van de apparatuur op e-books te lezen steeds toe.
Vergeleken met de tablet, wordt de e-reader minder vaak gebruikt voor het lezen van e-books. In 2012 was de achterstand 8%. In 2013 liep deze verder op naar 11%. Dit verschil blijkt niet te wijten e zijn aan de wijze waarop lezers lezen. Integendeel, uit onderzoek blijkt dat de e-reader de meest optimale leesbeleving oplevert (bron: Digitaal lezen – wie doen het a? Niels Bakker in opdracht van Stichting Lezen).

gebruik van apparaten om e-books te lezen

Aanschaf e-books
E-booklezers vinden de prijs van belang. Bijna de helft van de Nederlanders vindt de gemiddelde prijs veel
te hoog. Bij een prijsdaling zouden zij meer e-books kopen. Voor het daadwerkelijk verkrijgen van een e-book gaan de meeste digitale lezers naar de boekhandel (fysiek of op internet): 54% tegen 9% van de
bibliotheekleden.

Legaal/illegaal
Wordt er gekeken naar de wijze waarop e-lezers hun huidige e-books verkregen hebben, dan blijkt dat er gemiddeld 7 boeken per jaar worden gekopieerd/geruild, 6,5 legaal worden gedownload en 5,9 gratis illegaal worden gedownload (mei 2012).

Effecten van e-books op lenen en kopen van papieren boeken
Wie (wel eens) e-books leest, koopt , c.q. leent minder papieren boeken dan voorheen. Dit effect is onder vrouwen sterker dan onder mannen. NB. Hier zijn e-books en papieren boeken samen genomen (mei 2012).

Effecten van het al dan niet beschikbaar zijn
Van de leners van de bibliotheek  zou 40% meer e-books lenen als die te leen of te huur zouden zijn (mei 2012). 

Koopintentie e-book versus luisterboek
De koopintentie van een e-book ligt op ca. 9%, terwijl dat van een luisterboek ligt op 3% De leenintentie van een e-boek blijft stijgen. 14% van de mensen die wel eens een boek lenen, willen waarschijnlijk een e-boek lenen bij de bibliotheek (juli 2011).

e-books, genre  gelezen

Genre gelezen e-books
Aan e-book lezers is gevraagd van welke genres zij weleens e-books lezen. Net zoals lezers van bibliotheekboeken lezen zij vooral fictie (66%). Non-fictie komt op de tweede plaats met 41%.  Ter vergelijking: het aantal uitleningen fictie/non-fictie in de bibliotheek was in 2010 77% respectievelijk 23%.

Verrijkte e-books
Een nieuw genre vormen de e-books die zijn voorzien van extra mogelijkheden. Het gaat dan om  e-books die verrijkt zijn met bijv. audio-fragmenten,  slideshows, video’s en 360 graden foto’s. Deze maken al een substantieel deel uit van de gelezen e-books (mei 2012).

Leeservaring
Bijna de helft van de mensen die een of meer e-books heeft gelezen, deed dat minder dan 6 maanden geleden. Veellezers hebben relatief vaak hun eerste e-book al 1 jaar geleden verkregen. Ruim een derde van de e-booklezers leest uitsluitend e-books. Bijna 10% van de e-booklezers leest te minste wekelijks in een e-boek.
Mensen die ‘soms’ e-books lezen, vinden dat papieren boeken hen meer ontspanning en plezier opleveren. Desondanks geeft de helft degenen die ‘soms’ e-books lezen  aan dat zij in de toekomst hoofdzakelijk van een apparaat zullen lezen. 50-plussers merken geen verschil in het lezen van papier en elektronische leesapparaten, wanneer het gaat om het effect op de ogen (mei 2012).
Deze uitkomst wordt ondersteund door een onderzoek in 2013. In dit onderzoek werd de verschillen onderzocht tussen het lezen van een e-book dat werkt met e-ink (de Kindle) en een papieren boek. Er werd geen verschil gevonden tussen de vermoeidheidsverschijnselen die optreden bij het lezen van papier en het lezen van een fysiek boek.
Zie ook Lezen tijdens vakantie. Zie ook Leesgedrag kinderen.

Zie voor de afzet van e-books: Algemeen boek: aantallen, genres verkocht.